Τεύχος 32-33 2022-2023

Εισαγωγικό σημείωμα

Καλλιόπη Μυλαράκη: Χρήστος Πολυζωίδης (1931-2019) Βιολιστής, σολίστ, καθηγητής του Πανεπιστημίου Μουσικής και Παραστατικής Τέχνης του Graz
Στο παρόν κείμενο παρουσιάζεται ο Χρήστος Πολυζωίδης (1931-2019) μέσα από τις μαρτυρίες της μαθήτριάς του, Καλλιόπης Μυλαράκη. Ο Χρήστος Πολυζωίδης υπήρξε τακτικός καθηγητής και κοσμήτορας του πανεπιστημίου Μουσικής και Παραστατικών Τεχνών της πόλης Γκρατς της Αυστρίας. Συνέβαλε, μέσα από την καλλιτεχνική και διδακτική του πορεία, στην εξέλιξη του τμήματος της τάξης του βιολιού στο αυστριακό πανεπιστήμιο αλλά και σε όλη τη μουσική ζωή τόσο της Αυστρίας όσο και της Ελλάδας. Τιμήθηκε επανειλημμένα από το αυστριακό κράτος τόσο ως ο νεότερος τακτικός καθηγητής που υπήρξε ποτέ στην Αυστρία όσο και για την συνολική πολιτιστική του προσφορά.

Δημήτριος Καραμανώλης: Ντάνη Δοσίου, Mια σπουδαία βιολονίστα, καλλιτέχνης και παιδαγωγός
Στο παρόν κείμενο παρουσιάζεται η Ντάνη Δοσίου, όπως την θυμάται ο μαθητής της Δημήτριος Καραμανώλης, ο οποίος φοίτησε στην τάξη της στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης και συνέχισε να δέχεται τις συμβουλές της για πολλά χρόνια. Με σπουδές στο Παρίσι δίπλα σε κορυφαίους βιολονίστες της δεκαετίας του 1950, και με σημαντική καριέρα ως σολίστ στην Ευρώπη, η Ντάνη Δοσίου επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη για να αφοσιωθεί στη διδασκαλία. Η γενέτειρά της, η Φλώρινα, παρέμεινε πάντα σημείο αναφοράς για εκείνη. Από την τάξη της αναδείχθηκαν αξιόλογοι μουσικοί και εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η παιδαγωγική της προσέγγιση ήταν πρωτοποριακή: ενθάρρυνε τον μαθητή να ανακαλύψει τη δική του ερμηνευτική άποψη, δίνοντας παράλληλα ιδιαίτερη έμφαση στη σωστή τεχνική. Με ομαδικά μαθήματα και δημιουργία μικρής ορχήστρας, καλλιέργησε τη συνεργασία και την καλλιτεχνική εξέλιξη των μαθητών της. Η αφοσίωση και η γενναιοδωρία της άφησαν βαθιά και διαρκή παρακαταθήκη.

Γιάννης Ζαρίας: Τρόποι προσέγγισης και οργάνωσης της διδασκαλίας του ελληνικού παραδοσιακού βιολιού
Στο παρόν άρθρο γίνεται μια προσπάθεια κατηγοριοποίησης διαφόρων τρόπων με τους οποίους είναι δυνατόν να προσεγγιστεί στις μέρες μας η διδασκαλία του ελληνικού παραδοσιακού βιολιού. Αναπτύσσονται ορισμένα σημεία προσέγγισης της εν λόγω ερμηνευτικής τέχνης –μιας, κατά κύριο λόγο, προφορικά/βιωματικά καλλιεργημένης ενόργανης πρακτικής– τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν, τόσο σε παιδαγωγική διάσταση –εξυπηρετώντας την οργάνωση του υλικού του αντικειμένου– όσο και σε καλλιτεχνική. Στο πλαίσιο της γενικότερης τάσης εκσυγχρονισμού των ημερών μας, της συχνά διασταυρούμενης τεχνογνωσίας μεταξύ των διαφόρων μουσικών παραδόσεων, των διαρκώς αυξανόμενων τεχνικών απαιτήσεων στο πεδίο εκτέλεσης των παραδοσιακών μουσικών οργάνων, της εισαγωγής των τελευταίων στην ακαδημαϊκή εκπαίδευση, και διαφόρων άλλων ακόμη σχετικών παραγόντων, η εν λόγω τέχνη αναζητά αναγκαστικά νέες διαστάσεις, νέους τρόπους έκφρασης και τρόπους προσέγγισης, και κατά συνέπεια νέες βάσεις που θα στηρίξουν τη συστηματοποιημένη διδασκαλία της.

Joanne Green: Η μουσική δωματίου και γιατί είναι σημαντικό να την αναδείξουμε. Απόδοση στα ελληνικά: Δημήτρης Μπαχτσεβανίδης
Στο παρόν άρθρο αναδεικνύεται η θεμελιώδης σημασία της μουσικής δωματίου στην οργανική μουσική εκπαίδευση, λαμβάνοντας υπόψη ότι η μουσική αποτελεί κατεξοχήν κοινωνική δραστηριότητα. Με τη συμμετοχή των μαθητών σε σύνολα μουσικής δωματίου, καλλιεργούνται όχι μόνο οι μουσικές τους δεξιότητες αλλά και οι κοινωνικές και γνωστικές τους ικανότητες, όπως είναι για παράδειγμα η συνεργασία, η κριτική σκέψη, η ηγεσία και η μη λεκτική επικοινωνία. Σε αντίθεση με τα ατομικά μαθήματα οργάνου και την ορχήστρα, που συχνά λειτουργούν δασκαλοκεντρικά, η μουσική δωματίου παρέχει ένα μαθητοκεντρικό πλαίσιο ισότιμης μάθησης, όπου οι μαθητές αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο στη διαδικασία της πρόβας και της ερμηνείας. Ο ρόλος του δασκάλου μετατρέπεται από καθοδηγητικός σε διαμεσολαβητικός, ενισχύοντας την αυτονομία και την υπευθυνότητα των μαθητών. Η μουσική δωματίου αποτελεί αναντικατάστατο παιδαγωγικό εργαλείο με ευρύτερη εκπαιδευτική και κοινωνική αξία.

Δημήτριος Ρογάρης: Μια προσέγγιση στη διδασκαλία της τεχνικής του vibrato στο βιολοντσέλο
Το παρόν άρθρο ασχολείται με τη μελέτη μιας σημαντικής τεχνικής του τσέλου καθώς, επίσης, και όλων των τοξοτών εγχόρδων της οικογένειας του βιολιού, το vibrato. Μετά από μια σύντομη ιστορική αναδρομή όπου αναδεικνύεται η θέση του vibrato στο βιολοντσέλο στις διάφορες μουσικές περιόδους, προτείνονται κάποιες βασικές ασκήσεις με τις οποίες μπορεί να ξεκινήσει ο σπουδαστής του τσέλου και οι οποίες απουσιάζουν από τις περισσότερες μεθόδους εκμάθησης.

Αντώνιος Μαζιώτης: Η σημασία του ομαδικού μαθήματος στη διδακτική των Εγχόρδων Οργάνων: «Μαθαίνοντας βιολί ομαδικά»
Η ομαδική εκμάθηση εγχόρδων οργάνων αποτελεί ένα από τα βασικότερα είδη της σύγχρονης διδακτικής. Το παρόν άρθρο εκθέτει και αναλύει τις θεωρητικές και πρακτικές πλευρές του θέματος, παρουσιάζοντας τις μορφές διδασκαλίας και μια σειρά από διδακτικές μεθόδους και πρακτικές, οι οποίες είναι απαραίτητες στην οργάνωση και εκτέλεση του ομαδικού μαθήματος. Σκοπός του άρθρου είναι η παρουσίαση του ομαδικού μαθήματος ως μια από τις σημαντικότερες μορφές διδασκαλίας της σύγχρονης διδακτικής των εγχόρδων μουσικών οργάνων καθώς και η ανάδειξη της αξίας του στη σύγχρονη εποχή. Το άρθρο συμπληρώνεται με ένα πλαίσιο ομαδικού μαθήματος εκμάθησης βιολιού για παιδιά.

Αγγελική Κάρτσιου, Βασιλική Ψύρρα: Ο Μελωδός και η πλαγιά του βιολιού στο μουσικό δάσος. Μαθαίνοντας για το βιολί μέσα από μια ιστορία
Μέσα από μια ιστορία, τα παιδιά προσχολικής ηλικίας και πρώτων τάξεων του δημοτικού μπορούν να γνωρίσουν με βιωματικό τρόπο τον ήχο και τα χαρακτηριστικά των μουσικών οργάνων. Το βιολί είναι ένα μουσικό όργανο που προσφέρει πληθώρα μουσικών έργων τόσο για μουσική ακρόαση όσο και για κίνηση και αυτοσχεδιασμό. Στο παρόν άρθρο η ιστορία και οι δραστηριότητες έχουν ως στόχο να παρουσιάσουν το βιολί καθώς επίσης και την οικογένεια των εγχόρδων, χρησιμοποιώντας ποικιλία μουσικών παραδειγμάτων σε συνδυασμό με τις παραμέτρους της σύγχρονης μουσικοπαιδαγωγικής.

Τάσος Αναστασιάδης: Δημήτριος Κ. Δούνης: Φιλοσοφία και άξονες της διδασκαλίας του
Ο Δημήτριος Κ. Δούνης (1893–1954) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους παιδαγωγούς βιολιού του 20ού αιώνα, που συνδύαζε τη μουσική με τις γνώσεις του στη νευρολογία και την ψυχιατρική. Ανέπτυξε μια πρωτοποριακή μέθοδο που ο ίδιος την ονόμασε «εκφραστική τεχνική», θεωρώντας ότι η τεχνική υπάρχει για να υπηρετεί την καλλιτεχνική έκφραση. Η διδασκαλία του βασιζόταν στην απελευθέρωση του σώματος, στην εξοικονόμηση ενέργειας, στην ψυχική συγκέντρωση και στη σύνδεση της σκέψης με την κίνηση. Χρησιμοποιούσε ενεργητικές και παθητικές κινήσεις, ανέλυε τις διαφορές τεχνικής μεταξύ αργού και γρήγορου παιξίματος και τόνιζε τη σημασία της ισορροπίας του σώματος, του ρυθμού και της απομνημόνευσης. Οι ασκήσεις του στόχευαν στη νοητική εγρήγορση και στη λεπτομερή αίσθηση της κίνησης. Εργαζόταν εξατομικευμένα με τους μαθητές του, καθοδηγώντας τους να ανακαλύπτουν μόνοι τους τις λύσεις. Ιδιαίτερη θέση κατείχε το βιμπράτο, το οποίο πίστευε ότι έπρεπε να διδάσκεται από τα πρώτα στάδια. Το έργο του έχει επηρεάσει σημαντικά τη σύγχρονη παιδαγωγική των εγχόρδων.

Ian Bewley, Gloria Bakhshayesh: Kato Havas (1920-2018). Απόδοση στα Ελληνικά: Χριστίνα Τσίγκα
Το άρθρο εξετάζει τη ζωή και το παιδαγωγικό έργο της Kató Havas, εστιάζοντας στη συμβολή της στη διδασκαλία των εγχόρδων οργάνων με δοξάρι και στη διαμόρφωση της «Νέας Προσέγγισης» στο παίξιμο του βιολιού. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια ολιστική αντίληψη της μουσικής πράξης, όπου η απελευθέρωση της σωματικής και νοητικής έντασης αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματική μουσική επικοινωνία. Μέσα από τη διδακτική της πρακτική, τα συγγραφικά της έργα και τη διεθνή της δράση, η Havas ανέδειξε τη σημασία της ενσώματης μάθησης, της εσωτερικής ακρόασης και της ισορροπίας μεταξύ τεχνικής και εκφραστικότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συμβολή της στη διαχείριση του σκηνικού άγχους, προσφέροντας ένα παιδαγωγικό πλαίσιο με ευρύτερη εκπαιδευτική και καλλιτεχνική αξία.

David Brooker: Οι κλίμακες από το μηδέν. Απόδοση στα Ελληνικά: Όλγα Ζέρβα
Παραδοσιακά, η μελέτη των κλιμάκων θεωρείται ένα απαιτητικό και συχνά μη ελκυστικό κομμάτι της διδασκαλίας των εγχόρδων οργάνων της οικογένειας του βιολιού. Σε αυτό το άρθρο, ο David Brooker αξιοποιεί την εκτεταμένη εμπειρία του με μαθητές όλων των ηλικιών για να παρουσιάσει μια δομημένη, παιδαγωγικά τεκμηριωμένη πρόταση για τη διδασκαλία και τη μελέτη των κλιμάκων και των αρπισμάτων τους στο βιολί και τη βιόλα. Η μέθοδός του οργανώνει συστηματικά τις μείζονες και ελάσσονες κλίμακες μέσω της χρήσης τετραχόρδων και τις ομαδοποιεί ανάλογα με τους συγκεκριμένους δακτυλισμούς που απαιτούνται κάθε φορά. Το συγκεκριμένο πλαίσιο όχι μόνο ενισχύει την κατανόηση της δομής των κλιμάκων, αλλά συμβάλλει και σε μια πιο αποτελεσματική ανάπτυξη τεχνικής. Η συγκεκριμένη πρόταση μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε ατομικά όσο και σε ομαδικά μαθήματα, προσφέροντας στους καθηγητές εγχόρδων οργάνων ένα ευέλικτο εργαλείο για την ανάπτυξη της δεξιοτεχνίας και της μουσικής αντίληψης των μαθητών τους.